Relationele twisten (ooit), ingrijpende carriere beslissingen, een dure aanschaf – ik lig er niet wakker van. Twee keer heb ik iemand ontslagen, niet leuk, maar geen bedreiging van de nachtrust.

Maar kleurencombinaties!

Met het zweet op mijn voorhoofd en pas na heel diep ademhalen mompel ik ‘groen’ of ‘geel’, zo onverstaanbaar dat de jongen achter de toonbank het niet verstaat en vraagt welke kleuren ik nu wil. ‘GREEN’ en ‘YELLOW!’
Na een kwartier komt hij terug met de blikken. Het etikel vermeldt ingewikkelde mengcodes want het moest niet zomaar groen zijn, maar contour green en niet zomaar geel maar mango
Kozijnen en deurlijsten zwart, die beslissing had ik al eerder genomen, na lang wikken en wegen.
Het karwei nadert zijn einde. Tot mijn grote opluchting combineren de kleuren. Gasten complimenteren me met het gewaagde design. Maar dat kan natuurlijk ook beleefdheid zijn.
Tevreden liep ik gisteravond door het huis, maar er was iets. Groen, geel, zwart… Tussen het volgen van de verkiezingsuitslagen door hield me dat behoorlijk bezig. Groen, geel, zwart…
Toen ik de lichten doofde en naar mijn slaapkamer wandelde, wist ik het: mijn huis was nu vrijwel geheel in ANC-kleuren geschilderd: groen, geel, zwart. Het logo van die beweging staat voor het goudgeel van de bodemrijkdommen, de zwarte huidskleur van de meeste mensen hier en het groen van het land.
Gelukkig is de keuken rood.

Tussenstand bij 84% van de stemmen geteld, vrijdag 24 april, 8.42 uur: ANC 67,04%, DA 15,84% en COPE 7,65%.

Johannesburg, donderdag 23 april, 11.40 uur. M. heeft gisteren van negen tot vier in de rij gestaan om uiteindelijk haar stem uit te brengen. Ze moet wel heel erg van de democratie houden. De televisie staat aan en de eerste resultaten stromen binnen. Ongeveer een kwart van de stemmen is geteld. Het ANC staat op bijna 65%, de DA op bijna 19%, Cope op minder dan 8%. Het gaat zoals het altijd gaat: analisten zijn verrast dat het ANC toch weer een tweederde meerderheid kan halen, de leider van de DA rekent zich zelf rijk, komt voortdurend lachend langs op het scherm en voorspelt dat haar partij wel eens 30% kan scoren. Maar stemmen uit overwegend blanke wijken komen eerder binnen dan die van het platteland. De DA zal dus rond de 15% halen. Cope blijft een tikkeltje onvoorspelbaar, maar ver boven die 8% zullen ze niet komen.
Grote kans overigens dat het ANC in absolute getallen het resultaat van 1999 nog overtreft, de opkomst is immers aanzienlijk hoger.

Wekenlang is ons wisselend een nek-aan-nekrace tussen ANC en COPE, dan weer de stellige voorspelling dat het ANC flink zou verliezen, voorspeld. Ik geloofde er niets van tot ik onder invloed van zoveel ‘stemmingmakerij’ aan mezelf ging twijfelen.
Maar het punt is dat in dit land een sterk verlangen leeft om een dikke streep te zetten onder het Mbeki-tijdperk. Men was het falende aidsbeleid, het misbruik van overheidsorganen voor politieke machtsstrijd, interventies in de falende rechtspraak beu. Op het ANC congres in december 2007, dat de val van Mbeki inluidde, stonden Zuma-aanhangers met borden: No Zimbabwe.
Daar draaide het gisteren om. En op de golven van het anti-Mbekisentiment zeilt Jacob Zuma recht op een glansrijke overwinning af. (En het helpt natuurlijk ook dat hij als Zulu in KwaZulu-Natal de meeste stemmen binnensleept. Exit Buthelezi.)

Enkele dagen terug meldde ik al de angst die er in sommige kringen lijkt te heersen voor de naderende stormvloed van het Oranjelegioen in Johannesburg voor de WK in 2010.
Johannesburg zal er niet van opkijken, kwa oranje zijn ze hier wel wat gewend. Zie hier het bedienend personeel van de restaurantketen Primi Piatti, vestiging Rosebank.

Over dik een jaar vinden in Johannesburg de Wereld Kampioenschappen voetbal plaats. De verwachting is dat straks zeker tienduizend Nederlandse voetbalfans naar een van de mooiste steden van de wereld (3000 parken!) afreizen. In oranje. Mijn bronnen melden dat de Nederlandse autoriteiten zich grote zorgen maken. Hoe zullen Zuid-Afrikanen op zo’n fel gekleurd legioen reageren? Welk veiligheidsrisico lopen de opvallende voetbalfans?
Weinig, lijkt me. Oranje is in Zuid-Afrika een veel voorkomende kleur op straat. Jongeren in oranje amakipkip t-shirts, dames in oranje jurken. En alle gevangenen, die in Zuid-Afrika veel gemeenschapswerk doen, en die je dus vaak de tuinen rond overheidsgebouwen ziet aanharken. Misschien zit daar een risico voor fans die abusievelijk voor ontsnapte gevangene worden aangezien?

Een gewone zaterdag in Johannesburg, intrigerende aaneenschakeling van emoties. De krant gekocht en onder een verwarmende herfstzon naar de bakker gelopen. In mijn voetsporen een blanke jongen en een zwart meisje, geobserveerd uit een ooghoek (blij). In De moord op Lumumba gelezen van Ludo de Witte ter voorbereiding van een stuk dat ik moet schrijven (verbijstering). Ter ontspanning naar de afleveringen uit het laatste seizoen van Six Feet Under gekeken waarin Nate sterft (weer natte ogen). Stukje Paul de Leeuw met zangeres Adele gezien. Genoteerd daar binnenkort een cd van te gaan kopen (verrukt, ontroerd). Al met al toch nog een vermoeiende dag.
Nog 4 dagen tot de verkiezingen. Nu naar bed.

Nadat we een filmpje hadden gezien waarin een argeloze toerist in het centrum van Johannesburg werd neergeschoten en een foto van een Nederlands echtpaar dat vorige week nabij Pretoria ‘om een mobieltje’ werd vermoord, kwam Paul Witteman met de niet onverwachte vraag of er voor Zuid-Afrika een ‘negatief reisadvies’ zou moeten worden uitgevaardigd?
Het filmpje komt uit de serie Van Dis in Afrika. De schrijver is op bezoek bij het misdaadalarmcentrum in Johannesburg en vraagt bij het zien van de beelden aan Neville Huxham, de voorlichter van het bedrijf dat dit centrum runt, wanneer dit is gebeurd. Daarop geeft Huxham geen antwoord, maar de tijdsaanduiding linksbovenin meldt dat het in 2003 was. Het maakt het incident er niet minder gruwelijk om maar het is zes jaar geleden en inmiddels is de misdaad in het centrum van deze stad met tachtig procent afgenomen. Dat getal wordt door niemand betwist.
Het Nederlandse echtpaar is niet vermoord ‘om een mobieltje.’ Het opmerkelijke is juist dat de dader(s) juwelen, geld en wapens, die zo voor het grijpen lagen, niet meenam(en). Dat duidt op een patroon, net zoals het feit dat het echtpaar zich in 1982 in Zuid-Afrika vestigde te denken geeft. Anders dan de generatie die begin jaren vijftig naar Zuid-Afrika trok (‘er woonden hier negers, nooit geweten!’) waren latere generaties goed bekend met het feit dat men zich in een land met racistische wetten ging vestigen. Dat wilde men blijkbaar graag.
Dit nu is geen reden om het echtpaar te vermoorden.
Maar de optelsom van vestigingsjaar, niet meegenomen bezittingen en het zeer gruwelijke karakter kan erop wijzen dat de misdaad een wraakoefening was, voor feodale verhoudingen en gewetenloze uitbuiting. Dat zou niet de eerste keer zijn.

Met BVN, de internationale zender van de Wereldomroep, is het allang geen attractie meer dat je in het buitenland niet naar de Nederlandse televisie kunt kijken. Waarom blijf ik het doen? De platitutes voelen als messteken. Zal ik mijzelf een negatief kijkadvies geven?

(Wie een dezer weken naar Nederland moet: er komt een Fitna 2. Met die wetenschap kan een mens best leven, maar het vooruitzicht van maandenlange voorbeschouwingen, speculatie, alarmfase drie voor Nederlandse ambassades, spoedberaad van het kabinet… Wie niet dringend moet maar wel overweegt naar Nederland te gaan: negatief reisadvies).

Eerder dit jaar publiceerde NRC-Handelsblad een portret van de Rwandese Victoire Ingabire Umuhora. Ze woont in Nederland maar keert binnenkort terug naar haar geboorteland om het bij de presidentsverkiezingen op te nemen tegen Paul Kagame. De NRC publiceerde een hartverscheurend verhaal over de genocide die nu precies vijftien jaar terug in Rwanda plaatsvond, hoe zij naar Nederland vluchtte en zich later met haar familie kon verenigen.
Ik heb bij het verhaal verder niet nagedacht, het uitgescheurd en in een mapje gestoken. Misschien moet ZAM eens aandacht aan haar besteden, dacht ik nog.

Vorige week bracht EenVandaag een uitgebreide reportage over deze zelfde vrouw. We waren getuigen van haar afscheid als accountant bij het Nederlandse bedrijf waar ze werkzaam was en hoorden hoe haar kinderen tegen haar politieke ambities aankeken. Net als het artikel wekte dit item sympathie, vermoedelijk ook omdat ik enige twijfel heb bij de vele lofzangen op het nieuwe Rwanda en zijn bevlogen president, Kagame. Van een Rwandese danser, die onlangs in Johannesburg optrad, hoorde ik dat Kagame het Frans als vak op middelbare scholen heeft afgeschaft. De Rwandese president beschuldigt Frankrijk van betrokkenheid bij de genocide en wil het zo straffen. Er is een sterke economische groei in zijn land maar het leger achterblijvers dat van een paar dollar per dag moet leven groeit. Er heerst een fluistercultuur omdat in Kagame’s ogen open debat de oude etnische tegenstellingen kan aanwakkeren. Maar is het wel verstandig om deze tegenstellingen toe te dekken?

Kort nadat het NRC artikel was verschenen vertelde iemand me dat mevrouw Umuhora Hutu is. Het is dus uiterst onwaarschijnlijk dat zij het slachtoffer is van de genocide. Sterker, ze is met haar man oprichter van CODAC, een organisatie die zich ten doel stelt om Hutu’s in de kampen – sommigen spreken van militaire bases – in Oost-Congo te helpen. Ook nam CODAC het op voor de Hutu-zanger Bikindi, die jaren geleden in Nederland gearresteerd is en werd uitgeleverd aan het Rwanda tribunaal. Bikindi is inmiddels veroordeeld tot 15 jaar gevangenisstraf, schuldig aan genocide. Vanuit een luidspeaker op zijn auto riep hij destijds op om Tutsi’s te doden. In een volgende rit vroeg hij mensen of de ‘slangen’ waren vermoord?

Leuk mens dus, madame Victoire Ingabire Umuhora!

Een collega die ik enkele dagen terug mailde en vroeg of hij hier soep van kon maken, zegt dat hij Umuhora enkele jaren geleden op een bijeenkomst in Den Haag hoorde betogen dat er nooit een genocide heeft plaatsgevonden.

Inmiddels heb ik van een andere collega gehoord dat er in de journalistiek een stroming opkomt die vindt dat je in human interest verhalen mensen gewoon hun verhaal moet laten vertellen. Hoe zou er gereageerd worden als de Engelse professor Irving, die de holocaust ontkent, dat zonder enig weerwoord zou doen?

Of is er een andere verklaring voor zoveel onprofessionele onbenulligheid – laat ik het het Sterke Zwarte Vrouwen Complex (SZVC) noemen. Lijders aan het complex raken snel onder de indruk van een ‘vluchtelinge’ die het in Nederland maakt en die felheid en compassie uitstraalt. Wat ziet ze er goed uit na alles wat ze heeft meegemaakt! En ze spreekt foutloos Nederlands! Dat ze zo fel tegen Kagame is, zou enige achterdocht moeten wekken. Maar wie is Kagame? Is ze Hutu? Waren dat nou de daders of de slachtoffers? Hoetsies en Toetoes, hoe zat het ook alweer? Vooral niet googlen want dan raak je maar in verwarring. Door SZVC is het hoofd op hol geraakt en de blik vernauwd. Gewoon denken:’Zoals het er nu staat klopt het stuk aan alle kanten en de reportage kon niet mooier.’
En Afrika is nog niet verloren dankzij mama Umuhora! Op naar de volgende opdracht.

De bankier MacHeath in Brecht’s Driestuiversopera: Wat betekent een valse sleutel in vergelijking met een aandeel? Wat is inbraak in een bank vergeleken met de oprichting van een bank? Wat, mijn beste Grooch, betekent de moord op een man vergeleken met het in dienst nemen van een man?’

In zijn brandbrief aan Madiba (‘Mandela’s glimlach verhult een drama’, Volkskrant, 4 april 2009) velt Breyten Breytenbach een genadeloos oordeel over post-Apartheid Zuid-Afrika. De regenboognatie is, aldus de aanhef, veranderd in een oord van geweld en machtsmisbruik. ‘Hoe heeft het zover met ons kunnen komen dat doden worden verminkt, de rechterogen worden uitgestoken in de mortuaria om te worden verwerkt in middeltjes die het zicht van de levenden zouden verbeteren, en dat lijken worden opgegraven met als doel de kist te stelen?’
Zuid-Afrika als horrorfilm.
Het komt zeker wel voor dat ergens achterlijke zielen zich om onnavolgbare redenen op een lijk uitleven. Het aantal morbide misdaden is hier ongetwijfeld nog hoger dan in Oostenrijk of Belgie. Maar overdrijvingen overtuigen niet, althans mij niet. Veel van mijn vrienden blijken er wel gevoelig voor getuige de oproep die mij al jaren gemiddeld 1 keer per kwartaal bereikt. Hierin staat dat de Zuid-Afrikaanse regering de kinderbescherming wil afschaffen terwijl er op grote schaal babies worden verkracht, zoals laatst nog in de Noord-Kaap, zes mannen die zich in een baby boorden, de een na de ander. De oproep is een hoax om e mailadressen te verzamelen, dat staat al jaren vast en dat mail ik mijn vrienden keer op keer: de kinderbescherming wordt niet afgeschaft, de verkrachting vond tien jaar terug plaats en gebeurde door een man, niet zes. Erg genoeg maar toch minder die horrorfilm waarvoor Zuid-Afrika wordt gehouden.
Ik stel me zo voor dat bij zijn recente bezoek aan dit Armageddon een erehaag van klagende Zuid-Afrikanen Breytenbach stond op te wachten. Want klagen kunnen ze hier nog beter dan in Nederland. En het is altijd baas boven baas. Je schijnt hier niet gewoon beroofd te kunnen worden, er moet altijd een verhaal van worden gemaakt dat de toehoorders doet gruwelen. Gevierendeeld, wat zeg ik, gestenigd! Een nieuwsrubriek van een der commerciele zenders meldde destijds over de Noord-Kaapse verkrachting dat er acht mannen aan hadden meegedaan, lang leve de eigen invalshoek (en nog hogere kijkcijfers).

Ik wil geen apologeet voor het nieuwe Zuid-Afrika zijn. Jazeker, de misdaad is hier omvangrijk en vaak gewelddadig (al tonen de statistieken al jaren een afname). En er is veel corruptie, al steekt het nog mager af bij de fraude in het oude Zuid-Afrika. Vrouwen zijn angstaanjagend vaak het slachtoffer van misbruik. Het feit dat er veel vaker aangifte wordt gedaan, maakt dat gegeven nauwelijks draaglijker. Dat we hier sinds de democratische omwenteling een van de meest efficiente belastingdiensten ter wereld hebben (die tientallen miljarden extra heeft opgehaald waarmee massale woningbouwprogramma’s, aanleg van water- en electriciteitsleidingen en gratis gezondheidszorg voor zwangere vrouwen en kinderen wordt gefinancierd) is natuurlijk geen zalfje dat op de wonden van misdaad en corruptie kan worden gesmeerd. Met de vreugde over gemengde universiteiten en scholen en een economie die als een van de weinigen ter wereld dit jaar zal groeien kunnen trauma’s, ook die van het verleden, niet eenvoudig worden weggemasseerd. Over deze ernstige kwalen kan dus niet genoeg geschreven worden. Dat mag tegenwoordig gelukkig ook.

Wat me echter tegenstaat is Breytenbach’s timing. Dit land heeft zich amper zes maanden geleden van een president ontdaan die, zo heeft de Harvard School for Public Health berekend, verantwoordelijk kan worden gehouden voor de dood van 330 000 mensen aan wie aidsremmers werden onthouden. Inmiddels staat ook wel vast dat Mbeki er niet voor terugdeinsde om overheidsinstellingen en justitie te misbruiken in pogingen om zich van politieke tegenstanders te ontdoen, zoals Jacob Zuma. Jarenlang hield Mbeki Robert Mugabe’s ZANU-pf de hand boven het hoofd terwijl hij van zijn eigen ANC een bange, centralistische beweging maakte. Van de trotse idealen waarvoor Mandela’s beweging zo lang stond, was nog maar weinig over. Waarom liet Breytenbach toen zo weinig van zich horen? Beschouwde hij Thabo Mbeki tezeer als een oude strijdmakker uit de ballingentijd?

Wat Zuid-Afrika met Jacob Zuma te wachten staat, laat zich moeilijk raden. Vaststaat dat hij zijn toekomstige macht dankt aan een voorganger die zich tot keizer wilde laten kronen. ‘No Zimbabwe!’ stond er op plakkaten die aanhangers van Zuma omhoog hielden op de ANC-conferentie die Mbeki ’s ambities om opnieuw ANC-president te worden, blokkeerde. Zuma profiteerde van de angst die Mbeki jarenlang zaaide en bleek de enige die het nog tegen hem durfde op te nemen.
Vaststaat dat Minister Beetroot, zoals Mbeki’s zwaar gestoorde minister van gezondheidszorg werd genoemd, werd vervangen door de allerwegen zeer bejubelde Barbara Hogan en dat de ondervoorzitter van het parlement, Noziswe Madlala (ANC), nu een waarheidscommissie over het aidsbeleid tijdens Mbeki voorstelt, en publieke excuses van haar beweging voor ‘de jaren van ontkenning.’ Ze heeft daarbij de steun van de vakbeweging en de communistische partij.
Vaststaat dat Zuma’s traditionalistische voorkeuren de progressieve grondwet van dit land zwaar onder druk kunnen zetten en feministische en homobewegingen zullen dwingen om over verworven rechten de strijd aan te gaan met een in wezen uiterst conservatieve samenleving.

Bovenal staat vast dat Afrika niet het paradijs zal worden waar Breytenbach van droomt. Een continent dat ‘eigen (…) duurzame moderniteit’ vormgeeft, ‘ver verwijderd van die westerse universele modellen van globalisering’, (…) ‘dat de hoeder van vele verledens zal zijn en de voogd van onze toekomst – waarvan we weten dat die aan de vrouwen is’; (…) ‘van wederzijdse vermenging en dus wederzijdse zelfverrijking.’ En, o ja, een continent ‘waar de voorouders levend worden gehouden.’
Dit is de revolutie die Mandela Zuid-Afrika onthield toen hij koos voor een onderhandelde oplossing waarbij ‘het oude’ niet rucksichtlos vernietigd werd om zodoende plaats te maken voor ‘het nieuwe.’ Daarmee werd vermoedelijk een bloedbad voorkomen en hoeft het nieuwe Zuid-Afrika niet gebouwd te worden op een ruine. Het blijft dus behelpen, en vooral bevragen en bekritiseren. Met af en toe een brief van een schrijver die over het onvermogen van zwarte Afrikanen om het paradijs op aarde te stichten telkens weer teleurgesteld zal zijn