Een 22 oktober grap? Donderdag vindt er in De Balie een bijeenkomst plaats onder het motto ‘How to kill Mugabe?’ Het wordt ‘een avond vol ideeen om van vervelende wereldleiders af te komen’ en is een initiatief van de New Involvement Foundation, een ‘nieuwe ontwikkelingsorganisatie.’ Tijdens de avond komen onder meer ‘huurmoordenaars en diverse experts’ aan het woord.
Leuk? Nee. Om twee redenen.
Om te beginnen is het aan de Zimbabwanen zelf om te bepalen op welke wijze ze hun land in democratisch vaarwater krijgen. Als organisaties die Zimbabwanen vertegenwoordigen, zoals de vakbeweging of de coalitie van groeperingen die ijvert voor een nieuwe grondwet, de internationale gemeenschap oproepen hun strijd te ondersteunen, dien je dat serieus te nemen. Maar er bestaat geen oproep aan westerse ‘ontwikkelingswerkers’ om Mugabe een kopje kleiner te maken, dus dat moet je dan laten als je mensen in Zimbabwe serieus neemt. En als zo’n oproep wel bestond, hoor ik u vragen? Maar ook die vraag getuigt van een groot gebrek aan inzicht in hoe democratische bewegingen hun doelen willen bereiken.

In de tweede plaats bevestigt de aangekondigde bijeenkomst het misverstand dat de problemen in Zimbabwe zijn opgelost als je Mugabe liquideert. Maar de man is de vertegenwoordiger van een kliek die bij het voortbestaan van de status quo grote, materiele belangen heeft. De top van de veiligheidsdiensten, de ZANU-pf leiding, ministers en provinciale bestuurders spinnen garen bij de armoede. Mugabe omver duwen is niet genoeg. Als hij valt, zal de kliek een ander naar voren schuiven. Mijn gok is Emmerson Mnangagwa, de minister van de defensie, een van de aanstichters van de slachting van de aanhang van ZAPU in de jaren tachtig, schatrijk geworden aan de oorlog in de DRC, een schurk in de eerste categorie. Met dank aan De Balie.

Maar wat wordt het leuk donderdagavond! Na Enjoy Poverty, het stompzinnige filmverhaal van Renzo Martens waarin hij als een klassieke missionaris de negers leert hoe ze van hun ellende kunnen profiteren, niet meer zo gelachen. Soms denk ik dat de armoede in Nederland groter is dan in Zimbabwe.

Vannacht heb ik het laatste deel van Hans Warrens’ Geheim Dagboek uitgelezen. Of eigenlijk: het voorlaatste. Het beslaat de jaren 1998 – 2000 en eindigt ruim een jaar voor zijn dood. Zijn allerlaatste dagboek werd al kort na zijn overlijden in 2001 uitgebracht.

Ik denk dat ik midden jaren tachtig voor het eerst een aflevering uit de reeks las. Het was het begin van een verslaving die nu, vrij abrupt, tot een einde komt. Vierentwintig delen later dient zich een leven zonder dit bijna jaarlijkse feest aan. De pijn wordt verzacht door het gegeven dat het leven waarin Warren ons lezers zo eerlijk, soms schaamteloos, een gedetailleerde blik gunde, is uitgeleefd. Ooit zal ik het herlezen: de tochten door Griekenland, het eindeloze restaurantbezoek (nooit zonder vermelding van het prijskaartje), de kennis van vogels en fauna, de Kafavis vertalingen, het huwelijk met Mabel en de schuchtere stappen op het homoseksuele liefdespad.
Toen ik jaren geleden voor het eerst Parijs bezocht, ging ik op zoek naar de sporen die Warren in de rokerige, Algerijnse krochten in de buurt van de Boul Mich achterliet. Meeslepende herinnering.
Toen ik vorig jaar in Zeeland was, heb ik vanuit de bus op de plaatsnaambordjes gelet en bij Kloetinge in stilte gesalueerd. Hier woonde de meester, bijna vijftig jaar lang.
Gejuicht heb ik toen hij in het deel dat ik net afsloot de titel ‘Afrikaanse primitieve kunst’ verwierp. ‘Er is niets primitief aan. Ik noem het oerkunst.’ En later, over Carel Willink die hij haatte, schreef: ‘Dat is geen kunst. Dat is kunsjt.’
Vreemd dat iemand pas acht jaar na zijn dood overlijdt.

Vrijdagnacht is Keith Goddard overleden en sindsdien stromen de condoleanceberichten en herinneringen mijn inbox binnen. Wat had ie veel vrienden!
Keith was directeur van GALZ, de Gays and Lesbians of Zimbabwe, een van de moedigste organisaties die ik ken. Na Mugabe’s homofobe uitval in 1995 verlieten de meeste blanke leden de drie jaar eerder opgerichte organisatie. Ze waren bang geworden al hadden ze daar weinig reden toe. Mugabe had geen probleem met blanke homo’s – die rare sexuele voorkeur zit immers in de aard van het blanke beestje – maar riep de gelijkslachtelijke liefde tot ‘onAfrikaans’ uit. Ook betitelde hij het gedrag van homo’s als ‘erger dan dat van beesten.’ In Artis weten ze wel beter.
De ironie wil dat dankzij Mugabe GALZ kon worden overgenomen door zwarte leden die minder last hadden van angstgevoelens maar zich door de uitspraken van ’s lands leider dermate gekwetst voelden dat ze de strijd aangingen.
Keith was een van de weinige blanken die de organisatie trouw bleef en mede dankzij zijn scherpe inzicht en strategisch vermogen al snel tot directeur werd benoemd. Sindsdien heb ik hem vele keren ontmoet in Harare, Amsterdam en Johannesburg. Analyse op de lippen, glas rode wijn in de linkerhand, sigaret in de rechter en meestal een shawl om, ook al vielen de mussen dood uit de boom van de hitte. Onder zijn leiding kwam een lange stroom talentvolle zwarte activisten tot wasdom en verwierf GALZ groot internationaal aanzien. Dat homoseksualiteit in Afrika zo’n fel besproken onderwerp is – gisteren nog werd in het Ugandese parlement een ‘wet tegen homoseksualiteit’ ingediend, een reactie op de snel groeiende homobeweging in dat land – is niet in het minst de verdienste van Keith.
Keith zou de Ugandese campagne tegen homo’s in stilte hebben toegejuicht. ‘Je organisatie groeit van een beetje weerstand’, vertelde hij me in 1995.

Terug in Johannesburg kon ik het toch weer niet laten om het Nederlandse nieuws te volgen. Alsof er hier niets gebeurt! Zo vond ik een aankondiging van een conferentie over mislukkingen in de ontwikkelingshulp in Afrika. (Er staat ontwikkelingssamenwerking maar ik blijf hulp zeggen zolang er van samenwerking geen sprake is) Die mislukkingen zijn ‘vervelend’, maar ‘ze moeten niet tot schaamte en ontkenning leiden’, aldus de aankondiging. Nee, ‘er moet van geleerd worden.’
En daar gaat het over op die conferentie die georganiseerd wordt door ABN Amro.
Door wie?
Door ABN Amro.
Een gotspe.

Maandag weer terug naar het beloofde land.
Dag huis in Mozambique gezever.
Dag Mariette Hamer (sterkte!).
Dag AOW op 67, nee op 65, nee op 67, nee op 65, nee!,
Hero, proost. Neem er een van me.
Dag regen.
Dag wind.
Dag land van vijftien miljoen mensen…

Licht duizelig na alle one liners en open deuren dwaalde ik na afloop van de Globaliseringslezing van Dambisa Moyo door de zaal van Felix Meritis.
Wat ik ervan vond, was enkele keren de vraag. Ik wist het niet.
Natuurlijk was veel hulp weggegooid geld en terecht gekomen in de zakken van Afrikaanse potentaten. Ja, de hulp heeft een cultuur van afhankelijkheid gecreeerd. Zeker, de armoede in Afrika vandaag is groter dan kort na de onafhankelijkheid vijftig jaar geleden. En ja, het aantal armen is in Afrika lager dan in India en China, zoals Moyo – een Zambiaanse econome – nog eens fijntjes opmerkte.
Zelden heb ik een Kamerlid zo vaak instemmend zien knikken. Jan Arend Boekestein was het in alles met Moyo eens.

Of ze zich een Ayaan Hirsi Ali voelde? Gespreksleider Marcia Luyten stelde de vraag toen we al lang en breed aan het bier wilden. De zaal was tot de nok toe gevuld en volgehangen met spotlights vanwege de televisie-opnamen. Wat een vrouwenvraag, mopperde een collega-journalist. En wat was Luyten in het gesprek dat zij moest leiden vaak zelf aan het woord.

Maar hoe moet het dan met de ontwikkeling van Afrika. Zo concreet als Moyo was in haar weerzin van hulp, zo vaag klonken de oplossingen. Ze was enthousiast over de Chinezen, die de hulp niet bedelven onder een moralistisch (en ook geen maoistisch) tapijt. Handel. Markt. Investeringen. En het westen moet ophouden met de promotie van democratie als voorwaarde tot groei.
Maar doet het westen dat? Mijn indruk is eerder dat donoren erop staan dat er verkiezingen worden gehouden (inclusief het hele circus van westerse waarnemers) en dat er iets bestaat dat lijkt op een meerpartijendemocratie. Maar sterke maatschappelijke organisaties (en minder ngo’s), vrije media en creatieven die vragen stellen horen evenzeer bij een democratie. Waarom zijn dat geen peilers in de hulp?

Er moet een sterke overheid komen, een overheid die diensten verleent, zei Moyo. Ze sloeg de spijker op zijn kop. Maar hoe verhouden die sterke overheden zich vervolgens tot de markt? Mag de overheid reguleren? Het lijkt me een les die we van de huidige internationale recessie kunnen leren, maar mag die ook in Afrika worden toegepast?
In de jaren tachtig werd in Afrika de overheidsbureaucratie uitgehold en de gezondheidszorg en het onderwijs afgebroken. Dat heette ‘sociale aanpassing’ en het gebeurde in opdracht van het IMF en de Wereldbank. De gevolgen zijn desastreus geweest. De Camerounese wetenschapper Basile Ndjio vertelde me vorig jaar hoe de overheidsbureaucratie in zijn land, die gevormd werd door mannen en vrouwen die er belang aan hechtten dat hun kinderen naar de universiteit gingen, werd vervangen door een elite, die in zo kort mogelijke tijd schatrijk wil worden. Een elite die aanschurkt tegen de criminele sector in het land. Met dank aan het ‘sociale aanpassingsprogramma.’

Het is een historische context die Moyo over het hoofd ziet, zoals ook politieke factoren nagenoeg onbesproken blijven. Of nee, ergens wilde Moyo nog wel benadrukken dat het natuurlijk van belang is om de handelsbarrieres op te heffen, de landbouwsubsidies aan westerse boeren stop te zetten en de schulden kwijt te schelden. ‘Maar dat doen jullie nooit want dat is niet in jullie belang’, hoorde ik Moyo zeggen.
Het was het enige moment waarop Arend Jan Boekestein bewegingsloos in het niets staarde.

De Volkskrant meldde afgelopen vrijdag dat Scotland Yard onderzoek gaat doen naar de betrokkenheid van het Britse wapenbedrijf British Aerospace bij fraude en omkoping. BAE was een van de leveranciers van het in de jaren negentig door Zuid-Afrika aangeschafte wapentuig ter waarde van ruim vijf miljard euro. Er gaan al langer geruchten dat Joe Modise, oud-legerleider van het ANC en minister van defensie, vele miljoenen Randen aan deze aankoop verdiende. De geruchten dat de verkiezingskas van het ANC mede uit deze aankoop werd gestiekt, zijn ook niet nieuw.
In de zomer van 2005 publiceerde ZAM, dat toen nogZuidelijk Afrika heette, een artikel van de hand van Evelien Groenink waarin zij melding maakt van nieuwe ontdekkingen in haar onderzoek. Voornoemde geruchten werden door haar tevens in verband gebracht met de moord op ANC leider Chris Hani in april 1993. Hij zou achter Modise’s betrekkingen met BAE zijn gekomen en van plan daartegen actie te ondernemen. Groenink ontdekte directe lijnen tussen de vermeende moordenaar van Hani, de Pool Janus Waluz, en de Britse wapenhandel. Later stelde ze nog vast dat ook Wanus’ broer dergelijke contacten onderhield. Groenink kwam tot de conclusie dat de extreem-rechtse samenzwering, die achter Hani’s moord vermoed werd, vermoedelijk niet de volledige verklaring voor zijn dood was.

Inmiddels beschikt Andrew Feinstein, die opstapte als parlementslid voor het ANC, over sterke aanwijzingen dat het ANC de verkiezingskas vulde met douceurtjes uit de wapendeal.
Is dat aannemelijk? Zeker. Is dat te rechtvaardigen? Nee en ja. In de eerste plaats nee, want onrechtmatig verworven en dan ook nog van een partij – de wapenindustrie – waar je als ANC geen betrekkingen mee moet willen onderhouden.
Ja, en nu verplaats ik mij in de psyche van Mbeki c.s., ‘we zijn de bevrijders, we hebben jarenlang voor een hongerloontje ons leven gewaagd en onze aanhang bestaat voornamelijk uit arme Zuid-Afrikanen van wier lidmaatschapsgeld je geen verkiezingscampagne kunt financieren. Ja, want het komt ons toe! Ja, nu wij! Ja, we hebben immers wapentuig nodig, ook omdat we een rol spelen bij verschillende VN-missies in Afrika.’
Hoe zei de journalist Mark Gevisser het ook alweer: ‘De wapendeal is het vergiftigde grondwater van de Zuid-Afrikaanse politiek.’

Maar mooi, dat nieuwe onderzoek.

Volgende week dinsdag spreekt de Zambiaanse econome Dambisa Moyo de Globaliseringslezing uit. Moyo baart veel opzien met haar standpunt dat de hulp aan Afrika in vijf jaar moet worden afgebouwd. Haar boek Dead Aid is onlangs ook in Nederlandse vertaling uitgekomen.

Ik probeer mijn gedachten te ordenen.

Een van de bij-effecten van de hulp is het ontstaan van een cultuur van afhankelijkheid, hand ophouden en initiatief ontmoedigen. Het is hoognodig dat alle betrokkenen bij de hulp – de internationale organisaties op het gebied van noodhulp, de donoren, regeringen en de doe-het-zelf industrie van mensen die schooltjes bouwen en voetbalvelden aanleggen – dat erkennen en nagaan hoe dat effect kan worden vermeden en tegengegaan.

Moyo richt haar speren overigens vooral op directe steun van regeringen aan regeringen. Die steun verdwijnt volgens haar in de zakken van de machthebbers en wakkert de corruptie aan. Veel voorbeelden geven Moyo gelijk. Toch lijkt me de ontwikkeling van goed (transparant, slagvaardig, resultaatgericht) bestuur, en daarmee van een verantwoordelijke overheid, van het grootste belang. Vaak wordt ‘goed bestuur’ als voorwaarde voor hulp opgevoerd, maar moet de ontwikkeling van ‘goed bestuur’ niet de inzet van assistentie worden?

Vaak hoor je: noodhulp moet natuurlijk altijd. Ik heb me die zin zelf ook wel horen uitspreken. Maar na lezing van Linda Polman’s boek De Krisiskaravaan is tot me doorgedrongen dat er ook in de noodhulp veel misgaat en dat in een aantal gevallen deze hulp tot aanwakkering/verlenging van conflicten heeft geleid.

Moyo zegt niet zoveel kritiek te hebben op het particulier initiatief. Dat ben ik met haar oneens. Bovengenoemde effecten zijn immers ook het resultaat van het werk van donoren en doe-het-zelvers.
Het valt me op dat de steun in de afgelopen jaren meer en meer gedepolitiseerd is geraakt. Ik hoor doe het zelvers benadrukken dat je veel beter een hengel kunt geven dan vis. Maar de oceanen worden leeggeroofd door westerse vissers. Waarom een hengel als er weinig te vangen is?
Waar is het debat over de schuldenlast, de landbouwsubsidies, de greep van het IMF op economisch beleid van landen, handelsbarrieres en de blokkades op de ontwikkeling van maak-industrieen?
Ik ben voorstander van een progressieve agenda in het debat over de ontwikkelingshulp. Op basis van zo’n agenda kan met minder budget meer steun worden geboden aan initiatieven, zowel hier als in de ontwikkelingslanden, die zich richten op maatschappelijke actie voor meer gelijkwaardigheid. SP voorstellen om alle gelden direct naar Afrika te kanaliseren, vind ik kortzichtig en reactionair. Om ‘daar’ voorwaarden tot groei te creeren, moet er ‘hier’ iets veranderen. Bewegingen die daaraan werken, verdienen dus steun.
De hulp moet politiek worden.

Moyo draagt belangwekkende dynamiet aan en zet het debat op scherp. Ze is niet de enige in Afrika. Steeds vaker pleiten Afrikaanse beleidsmakers en intellectuelen voor de herovering van het eigen initiatief. Daarbij, zo valt me op, maken ze zelden IMF en Wereldbank tot het doelwit van hun acties, zoals de zogenaamde ‘sociale bewegingen’ dat, doorgaans uit naam van de ontwikkelingslanden, doen. Afrikanen zijn zeker kritisch over deze internationale organen maar pleiten eerder voor hervorming dan vernietiging ervan.

Waarom waren zwarte lesbische vrouwen in Amsterdam nauwelijks bereid om voor Zanele Muholi’s camera te verschijnen? Afgelopen zaterdag organiseerde de Zuid-Afrikaanse fotografe, maakster van de cover van de net verschenen ZAM, een kleine expositie in de Thami Mnyele artist residence in de Amsterdamse Kinkerbuurt.
Als ik net binnen ben, verontschuldigt ze zich voor het ‘hedonistische’ karakter van haar nieuwe werk. Er hangen drie series aan de wand: Zanele als deelneemster aan een Miss Lesbian verkiezingen, Zanele achter het raam op de Wallen en Zanele in een huwelijksceremonie met die ene zwarte Amsterdamse lesbo die wel op de foto durfde.
Met het werk – een co-productie met Sean Fitzpatrick – toont Muholi haar verbijstering over de angst voor de camera die ze hier aantrof. ‘Toen niemand wilde, heb ik mezelf maar tot hoofdpersoon gemaakt.’
Heeft ze een verklaring voor de weigerachtigheid? Ze schudt van nee en mompelt: ‘In Zuid-Afrika leven zwarte lesbo’s in een soort war zone, maar iedereen wil op de foto…’
De wetten in haar land garanderen het recht op een vrije sexuele orientatie, op een huwelijk en het adopteren van kinderen maar in de praktijk zijn zwarte lesbische vrouwen nog regelmatig het slachtoffer van homofobisch geweld. In de afgelopen vijf jaar werden zeker vijftien vrouwen vermoord.

Het is druk en het prachtige, provocerende werk leidde tot veel hilariteit.
Meer te zien op haar facebook pagina, http://www.facebook.com/search/?q=zanele+muholi&init=quick

Uit de berichtgeving over het bouwproject op Machangula (Mozambique) begrijp ik het volgende. Er is een verschil van mening over de omvang van het door de ontwikkelaars aangekochte land. Niemand betwist dat de ontwikkelaars naast villa’s ook scholen en klinieken bouwen, maar het zou ‘niet genoeg zijn’, want ‘de bevolking lijdt nog steeds’, aldus een van de bewoners.
Ook is er een verhaal dat er geschoten zou zijn op de politie, ‘enkele weken geleden’, ‘door het leger.’ Maar de ontwikkelaar zegt daar niets van te weten.

Goed, er is mogelijkerwijs het een en ander aan de hand en dat moet worden uitgezocht.
Maar een groot aantal partijen in de Tweede Kamer, Pechtold voorop, heeft al conclusies getrokken.
In ‘dat soort landen’ ‘steek je je in een wespennest.’ Zaken doen gaat daar ‘heel anders dan hier.’ (Frits Wester). ‘Mozambique heeft al veel crisis, instabiliteit, voedselcrisis, daar kunnen de kroonprins en -prinses beter wegblijven.’ (Pechtold)

Instabiliteit en voedselcrisis in Mozambique. Heb ik iets gemist? Zeker, veel mensen leven er onder de armoedegrens. Goed dat er geinvesteerd wordt, lijkt me.
Maar wat me nog het meeste stoort is die opgeblazen arrogantie gebaseerd op de mythe dat projectontwikkelaars in het westen uitsluitend in goede harmonie met alle betrokkenen het land verfraaiien. Dat ‘onze’ bouwwereld er een is zonder fraude en corruptie. Schieten doen projectontwikkelaars hier nooit. Nou, een doodenkele keer dan. Bij elkaar niet meer dan tien keer. Maar alleen in Amsterdam Zuid. Dus om nou te zeggen dat ze schieten. Welnee, het is hier Mozambique niet!
Vraag aan RTL Nieuws: Al eens in Porto Ercole naar een verhaal gezocht?