Aartsbisschop Desmond Tutu’s uitspraak “We are the rainbow people of God” heb ik altijd met een flinke korrel zout genomen. Zeker, het klonk goed en het miste zijn uitwerking in die euforische dagen na de democratische transitie niet. Maar wat Tutu predikte kwam voort uit een geloof. Het was wensdenken. Het had met de werkelijkheid weinig te maken.
Je kunt zeggen: misschien was het nodig na al die jaren van vernedering en onderdrukking. Maar voedde het niet ook het misverstand dat Zuid-Afrikanen een betere soort zijn? Al snel nadat de euforie plaats maakte voor het eindeloze handwerk om een kapotte samenleving weer enigszins op orde te krijgen, werd dat angstaanjagend duidelijk, drie straten van waar ik woonde.
Eind jaren negentig. De eerste politiebusjes arriveren elke woensdag stipt om negen uur in Raleigh Street, een paar minuten lopen van mijn appartement. Mijn woonbuurt Yeoville, zo wilde de overlevering, had al voor de apartheidswetten werden weggevaagd een multicultureel karakter. Zwarte Zuid-Afrikanen ondermijnden in deze whites only area de segregatie. In de jaren negentig voegden migranten uit een reeks van Afrikaanse landen zich bij de populatie. Ze begonnen restaurantjes, theehuizen en pool cafés, sommigen een drugshandeltje. Een ideaal jachtgebied voor wie het op ongedocumenteerden had voorzien, al bleef het daar niet bij. Herhaaldelijk zag ik de politiebusjes parkeren, mensen die op weinig zachtzinnige wijze werden aangehouden en gecontroleerd. Binnen een mum van tijd waren de eerste busjes vol en arriveerden er nieuwe. Legio waren de verhalen over mensen die waren opgepakt door Zwarte agenten en afgevoerd terwijl ze over geldige bewijspapieren beschikten, en over Zuid-Afrikanen met een net iets donkerder huidskleur die voor Nigeriaan werden aangezien en in de bus geduwd. Vaak werden ze pas na dagen vrijgelaten.
Drie keer per week deporteerde een trein van het centraal station in Johannesburg opgepakte Mozambikanen terug naar hun geboorteland. Velen waren tijdens de burgeroorlog in de jaren tachtig naar Zuid-Afrika uitgeweken. Getuigen van het transport verklaarden dat de repatrianten gedwongen werden om met het hoofd op de knieën de reis te volbrengen. Wie vijftien Rand betaalde mocht rechtop zitten.
Ergens rond de eeuwwisseling troffen we na een alarmerend telefoontje een Senegalese vriend in het politiebureau van Yeoville. Hij had een verblijfsstatus maar werd desalniettemin gearresteerd en stevig aangepakt, zijn hoofd, armen en benen vol striemen, schrammen en blauwe plekken. Ik stond daar met een vriendin en haar man had toegang tot de hoofdcommissaris van politie. Na zijn telefoontje werd Louis-Jean vrijgelaten. Hoe zou het anderen die niet over ‘contacten’ beschikten vergaan?
*
Zuid-Afrika houdt nu aan de vooravond van nieuwe anti-immigratie protesten de adem in. Het onlangs door Jacinta Ngobese-Zuma (geen familie) opgerichte platform March and March heeft een ultimatum gesteld: alle ongedocumenteerden moeten voor 30 juni het land verlaten. Als de regering daaraan niet meewerkt, volgen stakingen en demonstraties. Het dreigement heeft al een eerste exodus op gang gebracht. Vele honderden mensen zoeken beschutting bij de ambassades van hun land. Iemand appt dat haar uit Malawi afkomstige vrienden, die al decennia voor een zwarte Zuid-Afrikaanse familie werken, hun huis niet meer uit durven.
Er waren eerdere geweldsexplosies tegen Afrikaanse migranten in Zuid-Afrika. Volgens onderzoekers zouden in de afgelopen tien jaar zeker duizend Somaliërs, veelal succesvolle kleine ondernemers, door xenofobisch geweld zijn omgekomen. Een geweldsexplosie in 2008 kostte aan honderden migranten het leven. Toenmalig president Mbeki gaf indertijd langdurig niet thuis, hij verbleef tijdens het geweld in het buitenland en zag er geen reden in om terug te keren. Pas na weken noemde hij de gebeurtenissen een ‘disgrace’.
Ook in veel commentaren vandaag klinkt een dergelijke benadering door. Wat een schande! Dat zulks juist hier gebeurt! Bij ons?! Hoe is het mogelijk! Zo zijn wij niet.
Want wij waren toch die ‘rainbow people of God?’
Niet dus.
*
Net als in 2008 schieten Zuid-Afrikanen de migrantengemeenschappen massaal te hulp. Er worden kleren en voedselpakketten uitgereikt. Er wordt gedemonstreerd. Sociale media boodschappen met teksten en memes tegen de agressie volop gedeeld. Het regent verklaringen vol verstandige oproepen, ook aan president Ramaphosa en zijn regering: grijp in, treedt harder op. De regering distantieert zich van de xenofobie en het geweld maar benadrukt ook geld vrij te maken om tienduizend extra grensbewakers in te huren. Zuid-Afrika grenst aan zes landen, er is ruim vijfduizend kilometer grens. Zou het helpen?
Nelson Mandela is in de huidige solidariteitsuitingen nooit ver weg. Men gelooft blijkbaar graag dat de verachtelijke fenomenen die zich vandaag opnieuw in alle hevigheid manifesteren door de vader des vaderlands werden bedwongen. Maar dat miskent de erfenis die apartheid naliet. Decennialang pompte het toenmalige regime een afkeer van Afrika rond. Terwijl Afrikaanse migranten vaak erbarmelijke omstandigheden in hun thuislanden ontvluchten, genoten ze vaak wel beter onderwijs dan de Zuid-Afrikanen. Een falend onderwijsbeleid van achtereenvolgende ANC-regeringen heeft daarin weinig verandering gebracht. Achter het verwijt dat buitenlanders ‘onze baantjes’ stelen, gaat vaak afgunst schuil. Onderzoeken laten zien dat duizenden Afrikaanse migranten werk verschaffen aan een veelvoud van Zuid-Afrikanen. Ik denk dat Nelson Mandela meer oog voor deze achtergronden had dan veel van zijn witte groupies willen geloven. Anders dan Tutu sprak hij niet over de ‘rainbow nation’ als een voldongen feit maar zag hij er een eindstation in waar naartoe gewerkt moest worden. Telkens weer treft mij de nuchterheid en een diep besef van menselijk falen op in zijn teksten. Hij maakte zich, zo lijkt het, over de lelijkheid van een diep beschadigde samenleving weinig illusies. Dat kun je misschien ook afleiden uit het feit dat Mandela maar hoogst zelden, en dan telkens op verzoek van een witte journalist, over ubuntu sprak. Panashe Chigumadzi, die in 2024 de ZAM Nelson Mandela Lezing uitsprak, wees er al op dat ubuntu geen ‘staat van zijn’ is maar juist staat voor een dynamisch proces: je moet er hard aan werken om tot ubuntu te komen. In de Zuid-Afrikaanse context betekent dat onder meer dat geprivilegieerde bevolkingsgroepen – vandaag geldt dat een aanzienlijk deel van de witte bevolking maar ook een in de afgelopen decennia gegroeide zwarte elite – meer, veel meer, moeten bijdragen aan het ongedaan maken van de immense ongelijkheid. Die is, nog steeds, nergens zo groot als in Zuid-Afrika.
*
Onlangs viel mijn oog op een bericht dat een Nederlandse in Zuid-Afrika geplande cursus in ubuntu was afgelast mede omdat het geweld tegen migranten hevig was in de stad waar deze zou plaatsvinden.
Soms haalt ironie de werkelijkheid in.
*
Officiële cijfers spreken van vier miljoen migranten in Zuid-Afrika. Hun aantal is vermoedelijk hoger. Uit mijn Zuid-Afrikaanse jaren herinner ik mij dat in de lommerrijke suburbs bijna iedereen een Zimbabwaanse tuinman had. Veel van deze migranten vestigen zich in de krottenwijken bij de stad. Deze opeenhoping creëert een kruitvat. Maar de achterliggende oorzaak van de zoveelste antimigratiegolf is natuurlijk de ongelijkheid.
In een voortreffelijke analyse van de Zuid-Afrikaanse journalist Quaanitah Hunter lezen we dat de huidige protestgevolg verre van spontaan is en zeker niet apolitiek. “Publieke verontwaardiging is de bron waaruit men put”, schrijft Hunter, “het aanwakkeren van angst is de strategie.” Hunter sprak met verschillende bronnen binnen de inlichtingendienst. Hun valt een verwevenheid op van campagneleiders en criminele netwerken. Een niet bij name genoemde traditionele leider in KwaZulu Natal speelt een centrale rol een in maffianetwerk binnen de bouwwereld. Justitie doet onderzoek naar diverse afpersingszaken waarbij hij betrokken is. Men suggereert dat de protesten dienen als afleiding van deze praktijken. Ook zijn er aanwijzingen dat figuren uit de nieuwe partij van Jacob Zuma, Umkhonto we Sizwe, bij het aanstoken van geweld betrokken zijn. Men vreest een herhaling van het georkestreerde geweld dat volgde op de gevangenneming van Zuma in 2021 nadat hij schuldig was bevonden aan corruptie. Met ruim tweehonderd doden als gevolg.
Er is in Zuid-Afrika veel mis met de opvang en integratie van asielzoekers en migranten. Nog veel meer dan in Nederland. Anders dan hier is het aantal buitenlanders dat zich in Zuid-Afrika meldt dus veel en veel hoger. Hoewel veel migranten en (on)gedocumenteerden bijdragen aan de economie, kun je je afvragen of een land in ontwikkeling de aantallen die het land verstouwt aan kan. Maar dat gesprek zou zich dan wel op alle migranten in het land moeten richten: van zwarte Zimbabwaanse tuinmannen tot witte digital nomads in Kaapstad.