Eeuwenlange witte overheersing. Een systeem, apartheid, dat door de VN werd bestempeld als misdaad tegen de menselijkheid. Een van nog immer voortlevende trauma’s vergeven samenleving. En toch vijf Nobelprijswinnaars voor de Vrede. Hoe kan dat?

Navi Pillay, afgelopen vrijdag uitgeroepen tot de vijfde op rij, had al op jonge leeftijd door waar de ellende mee begonnen was. In 1958, ze was zestien, zei ze in een spreekbeurt op school: “It would have been better for the world if Vasco da Gama had never sailed”. Pillay kende haar klassieken en schreef het drama dat haar land zou overkomen toe aan een ‘ontdekkingsreiziger’ die ruim een halve eeuw voor Jan van Riebeeck Kaap de Goede Hoop rondde en voor verversingen bij Mosselbaai aan land ging.

Maar dat is terugkijken. En daarin ligt nu juist niet de verklaring voor de vijf Nobelprijzen die Zuid-Afrika vanaf 1961 in de wacht sleepte. Die ligt veel eerder in de vooruitblik, het perspectief. Want op weinig plekken in de wereld werd een strijd tegen onrecht zo gedreven door een visie die veel verder reikte dan vrede of vrijheid. Eerdere winnaars als Chief Albert Luthuli, Aartsbisschop Desmond Tutu of Nelson Mandela koesterden in de woorden van de laatste, tijdens het Rivoniaproces in 1963/1964, ‘een ideaal waarvoor ik wil leven maar, if needs be, bereid ben te sterven. Dat ‘if needs be’ voegde Mandela toe op aandringen van George Bizos, een van zijn advocaten. “Laat je het weg, dan vraag je min of meer om de doodstraf”, aldus Bizos. Mandela en zijn strijdmakkers kregen levenslang

Je kunt met enige aarzeling ook die andere Nobelprijswinnaar, F.W. de Klerk, in bovengenoemde traditie plaatsen al richtte zijn perspectief zich vooral op de bescherming van het witte privilege in een toekomstige post-Apartheid democratie.

Het ideaal van Mandela, Luthuli en Tutu, neergelegd in het Handvest van de Vrijheid, dat de bevrijdingsbewegingen in 1955 adopteerde, heet ‘een non-raciaal Zuid-Afrika’, een land ‘dat behoort aan een ieder die er woont, zwart en wit.’ Het land dat de deuren naar onderwijs en cultuur openzet voor iedereen, waar sociale rechtvaardigheid heerst. Het Handvest is geen gedetailleerde blauwdruk maar opvallend concreet als het gaat om de inrichting van een toekomstig, van apartheid verlost, Zuid-Afrika. Het verhaal spreekt, met andere woorden, tot de verbeelding.

Dat non-racialisme is interessant. Het wordt ten onrechte nogal eens verstaan als ‘niet-racistisch’. Maar dat miskent de betekenis. De opstellers van het Handvest keerden zich juist met dit begrip tegen het idee dat er verschillende rassen zouden bestaan. Juist dat idee, en dat uit die verschillen een hiërarchie zou volgen waarin zwart en bruin en Indiaas ondergeschikt waren aan wit, wordt als een naargeestige uitwas van de Europese Verlichting gezien. Het Handvest van de Vrijheid kan dan ook gelezen worden als een oorspronkelijk Zuid-Afrikaans, dekoloniaal antwoord, op de Verlichtingsdenkers als Kant, Voltaire en Hume.

Juist Navi Pillay heeft het ideaal waarvan Mandela c.s. sprak geleefd, en doet dat nog. In de vele krantenartikelen en op de socials is al een eindeloze reeks van haar prestaties langsgekomen. Weinig is er gemeld over de tegenwind. Boze tongen beweren dat zij sterk werd ‘aangemoedigd’ om terug te treden als VN Hoge Commissaris voor de Mensenrechten vanwege haar kritiek op de Israëlische agressie. (Zijzelf ontkent dat er druk werd uitgeoefend.) Niet verwonderlijk dat de officiële kanalen in dat land haar na de toekenning van de prijs ‘bloedlaster’ toedichtten, een antisemitische fantasie dat Joden christelijke (of andere niet-joodse) kinderen ontvoeren, vermoorden en tot matzes voor Pesach bakken. Een mesjogge bewering.

Laat ik aan de lijst prestaties het nog weinig vermeldde besluit van Pillay toevoegen om terug te treden als bestuurslid van de FIFA. Ze deed dit nadat Infantino plotseling en op eigen houtje voorzitter Maduro naar huis had gestuurd toen deze had geweigerd om de Russische vicepresident Vitaly Mutko weer tot het FIFA-bestuur toe te laten.

Dit was in 2017, bijna tien jaar geleden. Ook hier wordt Pillay’s optreden gekenmerkt door de voorzienigheid.

De toekenning van de Nobelprijs voor de Vrede is niet alleen een opsteker voor het internationaal recht en de door de grootmachten bedreigde instituties die dat recht naleven maar evenzeer voor wat de hoofdredacteur van het gezaghebbende platform Africa is a Country William Shoki, ‘het idee Zuid-Afrika’ noemt. Want met dat idee is post-apartheid Zuid-Afrika niet al te goed omgegaan. Het recente geweld tegen migranten spreekt boekdelen.