In een gesprek met Wim Brands (VPRO Boeken, zondag 6 oktober 2013) raakt Lieve Joris met een kleine anekdote de kern van haar werk en aanpak. Ze vertelt over een medewerker van Artsen Zonder Grenzen die ze ergens in Afrika ontmoette. Een hardwerkende en toegewijde dokter die van ‘Afrika’ geleerd heeft dat je de zaken uit elkaar moet houden. Overdag doet hij zijn werk in de kliniek. ’s Avonds trekt hij zich terug, met een glas wijn in de hangmat, turend naar de sterrenhemel, het oor gericht op de geluiden van de Afrikaanse nacht. Hij is alleen, of misschien is er een partner. De wereld van de Afrikanen, waarin hij zich tijdens werkuren vol overgave begeeft, houdt hij op veilige afstand en hij raadt Lieve Joris aan hetzelfde te doen. Niet bevriend raken met mensen, niet sociaal doen, hou werk en vrije tijd gescheiden – ze moeten altijd wat van je. Zodra ze zich melden is het met jouw rust (en bankrekening) gedaan. De schrijfster spreekt erover met een toon van oprechte verbazing. De lommerrijke isoleercel waarin haar gesprekspartner zich ’s avonds vrijwillig terugtrekt, is haar vreemd. Ik vermoed dat ze tijdens haar vele reizen vast wel mensen is tegengekomen die iets van haar wilden. Maar bepalender in Joris’ belevingen zijn de vriendschappen die ze in al die jaren in Congo en Mali en Syrië sloot. Of, zoals tijdens de jarenlange voorbereiding van haar laatste boek ‘Op de vleugels van de draak’, in Dubai, in het Chinese Ghuangzou, Jinhua, Shanghai, en Beiing, het Zuid-Afrikaanse Kaapstad, Grahamstown en Johannesburg en, opnieuw, Kinshasa.

Vriendschap

De verhalen die Lieve Joris in haar boeken vertelt, zijn het product van gelijkwaardigheid. Dat klinkt een tikkeltje pathetisch maar het dringt pas tot je door hoe groots en bijzonder haar prestatie is als je haar afzet tegen die eindeloze stroom boeken en reportages die daar nu juist niet in slagen. Nog steeds reist er een onafzienbare karavaan ontdekkingsreizigers door Afrika, de deelnemers stijf van compassie met de medemens en een ontembare zorgdrang of juist vol bewondering voor een exotische, andere wereld waarin arm, zo heet het, als een hoger stadium van geluk wordt ervaren, de tijd het van de klok heeft overgenomen en stilstaat. Om te beginnen reist Lieve Joris niet in opdracht van goede doelen of ontwikkelingsprogramma’s, dat helpt al een stuk. Zij zoekt de vriendschappen die zij sluit doorgaans met mensen op haar niveau, zoals in dit nieuwe boek de handelaren uit China en Afrika. Mensen die ver van de hulpindustrie afstaan en ook niet tot de doelgroepen van deze industrie behoren. Zelfstandige mensen, individuen, die door Joris’ als het ware worden uitgelicht. ‘Afrika’ en ‘China’ teruggebracht tot menselijke proporties, bevrijd van de 1-dimensionale kaders waarbinnen massa’s verschillende mensen begrepen, of liever: niet begrepen, worden. Wat dan telkens weer opvalt, is hoezeer ‘de ander’ op ons lijkt, hoe onze verlangens naar een goed leven, gezondheid, mooie muziek of schilderijen, een toekomst voor de kinderen, over elkaar heen schuiven. Treurig dat zulke boeken zo uitzonderlijk zijn.

Wankelende percepties

In haar nieuwe boek verkent Lieve Joris China en Afrika en hoe mensen uit die verschillende werelden, die elkaar nooit koloniseerden, zich tot elkaar verhouden. Ze nestelt zich op de schouders van de hoofdpersonen en reist mee. Haar vermogen om onbevangen te kijken en luisteren is fenomenaal en daarmee dient zij in de eerste plaats het belang van de lezers die op hun beurt over haar schouders meekijken. Ze stelt de vragen die ook bij jou zouden opkomen, al durft lang niet iedereen ze te stellen. Ze laat haar hoofdpersonen vrijuit spreken en zo komen we veel te weten over de percepties die Chinezen over Afrikanen koesteren (lui) en Afrikanen over Chinezen (arrogant). Intussen toont ze ons een wereld van hardwerkende Afrikanen en zich snel aan vreemde omgevingen aanpassende Chinezen.
Joris verdient lezers die even onbevangen de werkelijkheid tegemoet treden als zijzelf. Hoe moeilijk dat voor nogal wat Nederlanders is, bleek onlangs tijdens de Globaliseringslezing waar zij als hoofdgast optrad. Zowel deskundigen als nogal wat van de vragenstellers uit het publiek lijken in haar werk toch vooral op zoek naar bevestiging van wat zij al aan mening in hun hersens hebben opgeslagen. Of ze gaan tegen de verkenningen van de schrijfster in alsof haar boek een verzameling van onwrikbare, in steen gebikkelde standpunten bevat. Zo leerden we dat we de economische groei in Afrika niet moeten overdrijven en dat de Chinese investeerders zich daar gedragen als de vroegere koloniale uitbuiters. Maar Joris wil zich in haar zoektocht juist niet door al die bagage laten belemmeren. Zo ontdekt ze de mooiste pareltjes die ons een ander verhaal vertellen. Zoals dat van de moeder in Congo die haar kinderen vroeger tot eten maande door ze de ‘hongerige kindertjes van China’ voor te houden. En nu zijn het die verdomde Chinezen die Afrika te hulp schieten. Uit eigen belang, zeker, maar daarmee pakken ze ons ‘onze’ slachtoffers af. Misschien zit daar het ongemak dat het boek bij sommige lezers veroorzaakt.

‘De vleugels van de draak’, Uitgeverij AtlasContact.

De foto’s bij deze bespreking zijn gemaakt door Pieter van der Houwen. Voor VPRO Tegenlicht maakt hij Zwart Geld, De toekomst komt uit Afrika http://tegenlicht.vpro.nl/afleveringen/2012-2013/de-toekomst-komt-uit-afrika.html Als vervolg publiceert ZAM een door Van der Houwen en Erik Kessels samengestelde krant over dit thema.

The Dutch model had just kidnapped the baby, she ran away and when the police officer shouted ‘Stop!’ she stopped and looked back, fearful. Give that child a chance, Kim!

‘Stakende mijnwerkers. Protest van landarbeiders. De oprichting van een nieuwe beweging van ‘economic freedom fighters’. Landbezettingen. Berichten over sociale en politieke onrust domineren het nieuws uit Zuid-Afrika – tekenen dat het met het land de goede kant opgaat’. Voor de Internationale Spectator schreef ik een beschouwing over het Zuid-Afrika van vandaag.

20131000_is_art_luirink.pdf

Een indrukwekkend interview in de Volkskrant met Goenawan en Kartomo Mohamad, zonen van een door het Nederlandse koloniale leger doodgeschoten Indonesische communist. De aanleiding voor het interview dat correspondent Michel Maas met hen had, zijn de excuses die de Nederlandse ambassadeur vandaag voor het koloniale schrikbewind aanbood. De Mohamad’s willen er niks van weten.
Goenawan en Kartomo herinneren zich de juli-dagen van 1947 nog goed; vergeten details van de een worden aangevuld door de ander. Na vier jaar ballingschap in het toenmalige Digoel op Nieuw-Guinea hervatte hun vader zijn politieke activiteiten. Op een nacht kwamen de Nederlandse soldaten met een machinegeweer. Ze arresteerden de vader en kwamen na enige dagen weer terug om zijn huis te doorzoeken. In de nacht na de zoektocht werd Mohamad naar een rijstveld gebracht en standrechtelijk geexecuteerd.
De zonen voelen geen haat tegen ‘de’ Nederlanders. In al hun woorden klinkt het gedachtengoed van Mandela door. Of liet Mandela zich inspireren door de anti-koloniale erfenis van de nagenoeg uitgeroeide communistische partij van Indonesie? Goenawan zegt: ‘Er zijn zoveel verschillende Nederlanders, en er zijn ook telkens weer nieuwe. Welke Nederlanders maken nu excuses, en voor wat?’ En dan: ‘Mijn vader had het nooit over etniciteit. Hij zag zichzelf niet alleen als een Javaan of Indonesier, hij zag zichzelf als marxist, en dat was het. (…) Hij vocht niet tegen ‘de’ Nederlanders, hij vocht tegen een systeem’.

Een verbijsterend stuk in NRC Handelsblad van woensdag 4 september: ‘De helpers van de Vluchtflat zijn moe.’ Het verhaal reconstrueert de geschiedenis van wat eerst een tentenkamp, vervolgens een kerk en nu een flat van mensen zonder geldige documenten (‘illegalen’) is. Gestrand tussen de wal en het schip, in Nederland uitgeprocedeerd maar niet welkom in het eigen land.
De krant beschrijft hoe zich aanvankelijk van alle kanten steun aandiende voor deze, vooral uit Afrika afkomstige, mensen. Leden van islamitische organisaties, de christelijke diakonie, van radicale krakersgroepen, de Internationale Socialisten en de anarchisten van No Border. Er is inmiddels nog een handjevol van over. De godsvruchtigen werd verweten ‘op paternalistische wijze de asielzoekers alles uit handen’ te nemen. Een vertegenwoordiger van de christelijke Diakonie erkent in het stuk dat de asielzoekers in de loop der maanden ‘steeds afhankelijker werden van de steungroep’. Maar zij verwijten de radicale actievoerders te dromen van asielzoekers die er ‘minder weldoorvoed’ uit zouden zien. ‘Er moesten beelden zijn van graatmagere Afrikanen’.
Een woordvoerder van de actievoerders erkent dat er mensen waren die daarvoor wilden kiezen en die ‘het etaleren van ellende’ propageerden. ‘Hadden de actievoerders liever gezien dat er een asielzoeker was doodgevroren in de winter?’, vraagt de NRC journalist. ‘Euhm’, reageert een actievoerder.
Inmiddels zijn de Internationale Socialisten vertrokken. Het organiseren van een manifestatie tegen de bezuinigingen door het kabinet heeft nu prioriteit en de asielvoerders kunnen, euhm, doodvallen. Ook de activisten van No Border zijn in geen velden of wegen te bekennen. En de man van de christelijke diakonie zegt beteuterd: ‘Misschien is het wel een zwakte van mijn generatie dat we vooral kortlopende commitments aangaan’.
En zo heeft bijna iedereen afgehaakt. Andere prioriteiten, behoefte aan een nieuw commitment. Ieder zijn eigen agenda. En de asielzoekers kunnen, euhm, doodvallen.
Er komen in het NRC verhaal geen asielzoekers aan het woord. Wat zouden die ervan vinden? En zouden de actievoerders, religieus bevlogen of revolutionair, dat ooit aan hen gevraagd hebben?

Some dubious characters from Rotterdam have launched a campaign to raise $ 100.000 for their project: a 60 meter Mandela face on Table Mountain. The 12 storey sculpture will be home of a restaurant, conference centre and exhibition area. Megalomania rules, please don’t tell Mandela. They have raised 150 dollars and that should be enough to create a miniature and put it on the Euromast in Rotterdam. Cry my beloved country.

The New African heeft deze maand een special over Zimbabwe als bijlage. Cover: portret van Mugabe met daaronder de tekst The Second Coming. Bij de verkiezingen van a.s. woensdag staat niets minder op het spel dan een tweede revolutie. De contrarevolutionairen van Tsvangirai moet een lesje worden geleerd en ZANU-pf weer stevig in het zadel geholpen.
Niet dat ze tijdens de coalitieregering van de afgelopen jaren van hun paard waren gevallen.
De special is een schoolvoorbeeld van propaganda, vermoedelijk ingefluisterd door de Israelische campagne-adviseurs van ZANU-pf. Tsvangirai krijgt vier pagina’s de gelegenheid om zijn standpunten uiteen te zetten (er is per slot van rekening een coalitieregering en dus kun je de minister-president niet geheel uit de kolommen weren).Op de overige 72 pagina’s wordt uiteengezet waarom die standpunten niet deugen.
Het colofon vermeldt dat deze special is gemaakt in opdracht van het Zimbabwaanse Ministerie van Informatie maar dat ‘de research en artikelen hun werk onafhankelijk van de staat hebben verricht’. Voor het ‘journalistieke’ werk is Baffour Ankomah, de meest loyale slippendrager van de Zimbabwaanse keizer, uitgekozen. Een goede propagandist heeft geen censor nodig.
Kwade, maar doorgaans goed geinformeerde, bronnen beweren dat ook de nieuwe partij van Julius Malema, de Economic Freedom Fighters, door partijgenoten van Mugabe wordt gestiekt.

Je mag natuurlijk niet generaliseren maar stiekem bekruipt me soms het gevoel dat de wereld beter af zou zijn zonder Britten. De ervaring leert dat het weinig uitmaakt of ze Tory, Labour, Liberal of Groen zijn, Brittania Rules The World. Zou de landkwestie in Zimbabwe zo hoog zijn opgelopen zonder Tony Blair?

Gisteren gaf premier Cameron een interview aan de Telegraph en daarin kondigde hij aan dat zijn land nu het homohuwelijk gaat exporteren. ‘I’ve told the Bill team I’m going to reassign them because, of course, all over the world people would have been watching this piece of legislation and we’ve set something, I think, of an example of how to pass good legislation in good time. Many other countries are going to want to copy this. And, as you know, I talk about the global race, about how we’ve got to export more and sell more so I’m going to export the bill team. I think they can be part of this global race and take it around the world’.

Oscar Wilde achter de tralies gezet. Freddy Mercury gek gemaakt met de ‘beschuldiging’ dat ie homo was. Op last van koningin Victoria alle landen van het toenmalige British Empire opgezadeld met anti-homowetgeving. En nu er dan eindelijk weer een stapje vooruit gezet is, doen alsof ze haantje de voorste zijn. Ik moest denken aan het lid van het Britse Hogerhuis die ik enige jaren terug tijdens een conferentie in Montreal hoorde spreken. Zijn land had niet lang ervoor de ‘age of consent’ verlaagd zodat homosex onder de 21 niet langer strafbaar was. Maar hier sprak een man die zonder blikken of blozen Groot-Brittanie ten voorbeeld stelde aan de door achterlijkheid getroffen rest van de wereld.

In 2010 dreigde het Verenigd Koninkrijk de ontwikkelingshulp aan Afrikaanse landen die nog steeds de Britse anti-homowetten naleefden stop te zetten. Daarop reageerden Afrikaanse homo-activisten met het dringende verzoek om deze hulp niet in te zetten in het debat over gelijkheid. Zij wilden niet het gevaar lopen de schuld te krijgen van Britse strafmaatregelen. Ook vonden ze dat de Britse houding het misverstand aanmoedigde dat de roep om gelijke rechten voor homo’s door een ‘westerse agenda’ werd aangejaagd.
Vanmorgen zijn de reacties van mijn Afrikaanse homovrienden minder diplomatiek. En dat is dan nog diplomatiek uitgedrukt.

Vandaag kopt de NRC: ‘Dood van zwarte jongen ontkracht mythe van een postraciaal Amerika.’
Nee! Echt?
Was er iemand die bij het aantreden van de eerste zwarte president nu al vijf jaar geleden dacht dat nu alles koek en ei was? Dat zwart en blank en latino elkaar huilend in de armen zouden vallen en eeuwig de liefde verklaren. Nooit een Ku Klux Klan bestaan, geen deep South, geen segregatie. Een geschiedenis zo zwaar als de Grand Canyon zomaar van ieders schouders afgegleden? Jij zwart? Maak dat de kat wijs! Heus, ik zie gewoon niet meer welke kleur je hebt.

Een vergelijking met de Arabische Lente dient zich aan. Na drie maanden demonstratieve veranderingsgezindheid en het was nog geen volwaardige democratie, zo een waarin de ‘checks en balances’ zich met groot gemak op het slappe koord handhaven, de onafhankelijke instituties floreren, het volk regeert? Nog nooit een democratie gekend en in 1 hinkstapsprong naar de toekomst. Maar nee hoor, nooit lente geweest, meer winter dan ooit tevoren.

Een vergelijking met Zuid-Afrika dient zich aan. Al negentien jaar democratie en nog steeds armoede. Las vandaag in een Britse krant een interview met de uit Zuid-Afrika uitgeweken actrice Janet Suzman, op tournee door Kaapstad met een gedramatiseerde aanklacht tegen de misdaad: ‘You come away from Cape Town airport and you think: no, please, those shacks – I mean, what are they doing?’
Verdorie. Hebben die verdomde zwarten dat land nou nog niet op orde? Weten die Arabieren eigenlijk wel waar ze mee bezig zijn? Wanneer laten de Amerikanen hun raciale hang ups nu eindelijk eens achter zich?
Iemand zegt dat het over is, bedenkt een lekkere kop boven een artikel die tot lezen wekt (Arabische Lente!), verklaart zijn land tot ‘God’s eigen regenboognatie’ (of dat het nu afgelopen moet zijn met dat geruzie in de familie van Nelson Mandela, en wel meteen) en dat de Amerikanen met onmiddellijke ingang leuk doen met elkaar. Ik zeg leuk, versta je me!

En als dat dan niet zo is, zijn we teleurgesteld. Ik kan het woord niet meer horen. Zijn we in 1 klap van onze illusies bevrijd. Of nog erger: hebben we onze onschuld verloren.

Het demasque der verwachtingen. Het verschil tussen een donderslag bij heldere hemel en een proces, een ontwikkeling die zich stapje voor stapje voltrekt, en dan weer een stap terug, een ‘long walk’.