Van Arabieren bestond tot voor kort hetzelfde beeld als Afrikanen: ze zijn allemaal hetzelfde. Je kon de stereotiepen zo tegen elkaar wegstrepen. Bebaarde mannen en gesluierde vrouwen in ‘de’ Arabische wereld of zielige en afhankelijke zwarten in ‘Afrika’ (goedlachs en dankbaar, zo u wilt), een pot nat.

In de afgelopen weken is door de demonstranten in Tunesie en Egypte en zoveel andere landen die muur van op elkaar gestapelde cliche´s omver gehaald. Zo kregen we dan eindelijk zicht op ‘de’ Arabieren en ze toonden al even gemêleerd als het Vondelpark op een zonnige lentedag.

Wie door zoveel nuance te zeer in verwarring raakte, kon zich altijd nog laven aan ‘de’ Toearegs, en ‘de’ Afrikaanse huurlingen die in de afgelopen weken in veel media als stoottroepen voor Khadafi werden opgevoerd, ook al ontbrak daarvoor vooralsnog elk bewijs.   

Niet alleen de dictators vielen van hun voetstuk. Het feit dat Westerse mogendheden zich totaal door de onstuimige ontwikkelingen lieten verrassen, maakte ook het failliet van de inlichtingendiensten zichtbaar. En Wikileaks velde onbedoeld een genadeloos oordeel over de diplomatie. Nogal wat van die met veel bombast gepresenteerde cables onthulden hoe het kruiende ijs van het vrijheidsverlangen de buitenlandse vertegenwoordigers in Tunis en Cairo geheel was ontgaan. Men had zich in plichtmatige ontmoetingen en netwerkborrels blijkbaar uitsluitend verstaan met de representanten van de macht en de hun napapegaaiende paladijnen.

Maar had de werkelijkheid dan nergens haar kop opgestoken? Zeker wel. Niet alleen op facebook en in blogs maar ook – heel ouderwets – in tijdschriften en kranten publiceerden Tunesische, Egyptische, Sudanese en Syrische denkers, critici en revolutionairen hun denkbeelden en aanklachten. Ze vormden een bron van inzicht en feeling met de hartslag van Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Maar hier werden ze overstemd door de generalisaties waarmee we de wereld overzichtelijk willen houden. Het is tijd dat de stemmen van verandering ook in onze journalistiek doorbreken.

(Editorial, ZAM jaargang 15 nummer 1, maart 2011

In een nieuw boek dat half oktober verscheen zou Nelson Mandela te weinig van zichzelf prijsgeven. Maar er is nog maar weinig dat we niet van de Zuid-Afrikaanse leider weten. We moeten vooral op zoek naar de essentie van zijn ideēen.

Hoe bestaat het dat Mandela’s misstappen geen afbreuk doen aan de iconisering van deze Afrikaanse leider? Waarom krijgt een boek dat zijn diepste zieleroerselen blootlegt het verwijt ‘te weinig persoonlijk’ te zijn?

Het zijn de vragen die bij me opkomen na lezing van In gesprek met mijzelf, het door medewerkers samengestelde egodocument van Nelson Mandela.

Tekortkomingen waren er in de carriere van Mandela genoeg. Nog recentelijk fronsten we de wenkbrauwen bij een foto waarop de Liberiaanse leider Charles Taylor aan de dis bij Mandela thuis te zien was, naast Naomi Campbell bij wie de huidige prime suspect van het Internationaal Strafhof in Den Haag, na het diner een bloeddiamantje liet bezorgen. Mandela’s oproep, begin jaren negentig, om aan veertienjarigen in zijn land stemrecht te gunnen, was ongelukkig. Dat hij in het begin van zijn presidentschap de bestrijding van aids overliet aan zijn adjunct Mbeki, die niet in het bestaan van hiv geloofde, was meer dan een faux pas.

Deze kwesties komen in het boek niet of nauwelijks aan de orde. Maar daarmee zijn ze nog niet onder het tapijt geveegd. Zijn voorstel tot kinderstemrecht trok Mandela al snel publiekelijk in. Ook moet de oud-president er zich van bewust zijn geweest dat er aan Taylor een luchtje zat. Graca Machel, Mandela’s derde echtgenote, waarschuwde Campbell nog tijdens het etentje om uit zijn buurt te blijven. Voor de aanvankelijke passiviteit ten aanzien van aids heeft Mandela in de afgelopen jaren menigmaal het boetekleed aangetrokken. Er zijn weinig leiders die met zoveel kritische zelfreflectie op hun eigen verleden terugkijken. Tony Blair kan er een puntje aan zuigen. Kijk naar Mandela: wie zijn falen en tekortkomingen ruiterlijk toegeeft, wint aan aanzien.

Dat geldt al evenzeer voor de persoonlijke ontboezemingen die, hoe pijnlijk soms ook, Mandela juist weer menselijker maken. Young Mandela, een portret van zijn vroege jaren dat in de zomer verscheen, vermeldt dat de ANC-leider in de jaren vijftig een zoon verwekte bij medestrijdster Ruth Mompathi. Mandela’s Foundation, die het boek voor publicatie inzag en een ontmoeting van de auteur met zijn onderwerp arrangeerde, ondernam geen pogingen om deze onthulling toe te dekken of te ontkennen. Mandela’s boek bevat talloze brieven aan Winnie, kinderen en vrienden die getuigen van de immense wanhoop die de krachtige leider, de man van het ultieme doorzettingsvermogen, in gevangenschap voelde. Al even openhartig, en met opmerkelijk veel begrip, gaat Mandela in op vragen van zijn biograaf over Winnie’s relaties met andere mannen gedurende zijn gevangenschap. Een gesprek hierover is in het nu verschenen boek afgedrukt.

Toch klinkt er dat verwijt dat Mandela te weinig van zichzelf laat zien, bijvoorbeeld als het gaat om zijn begin jaren negentig misgelopen huwelijk met Winnie. Maar Mandela legde voor de rechter juist een uitvoerige en zeer gedetailleerde verklaring af over Winnie’s buitenechtelijke affaire die ze na zijn vrijlating voortzette, haar koopzieke gedrag en vooral haar veelvuldige afwezigheid. De opsomming vervulde me destijds met een gevoel van plaatsvervangende schaamte.

Er is eigenlijk weinig over Mandela’s priveleven waarvan we inmiddels geen kennis hebben kunnen nemen. Wat zou het mooi zijn als nu de aandacht verlegd zou worden naar de betekenis van het gedachtengoed van gevangene 46664 – voor Zuid-Afrika, voor het continent en de wereld. Want zo gaat dat met iconen, zie Ghandi en Martin Luther King. Naarmate het einde dichterbij komt, neemt de belangstelling voor hun diepste drijfveren en visie toe. Wat Mandela betreft zou het mooi zijn als die zoektocht beeldvorming als Verzoener en Verlosser oversteeg. Dan kan er aandacht komen voor het belang van collectiviteit, een aanpak die aan de bron van Mandela’s handelen ligt: niet de eenling, maar het collectief brengt uitkomst. Die samenwerking is er soms ook met voormalige vijanden, niet als een uitdrukking van amnesie of doorgeslagen verzoeningsgezindheid, maar uit noodzaak. Want praten, zo leert Mandela, doe je vooral met je vijanden.

(Gepubliceerd op rnw.nl en sargossa.nl)

Als ik deze regels optik, galmt de laatste oproep tot waakzaamheid van het Ministerie van Buitenlandse Zaken aan de Nederlandse voetbalfans nog na in mijn hoofd. Aanleiding is een tussen het puin in Bagdad gevonden brief met plannen voor een El Quaeda aanslag tijdens het WK in Zuid-Afrika. De alarmbellen slaan aan, plannen worden gewijzigd en vluchten afgezegd. We staan stijf van de angst. Er is maar één gek nodig om het hele feest te verzieken. Dat is in het land van Volkert van der G., Karst Tates, Mohammed B. en de Damschreeuwer de hoogste wijsheid.

Lees meer…

Als ik eind maart na een kort bezoek aan Nederland naar mijn woonplaats Johannesburg terugkeer, nadert de uitbreiding van O.R. Tambo zijn voltooiing. Het vliegveld is veranderd in een zee van licht en ruimte waarbinnen met billboards en wandschilderingen uitbundige verwijzingen naar ’s lands wildlife, de natuur en Robbeneiland zijn aangebracht. Twintig jaar geleden, toen ik het land voor het eerst bezocht, vielen me in de naargeestige aankomsthal de posters op die waarschuwden tegen het terrorisme van een vermeende vijand. Ze toonden handgranaten, limpetmijnen, AK47’s en pistolen en riepen op tot uiterste waakzaamheid. De aanvoerder van de toenmalige terreurbeweging, Nelson Rolihlahla Mandela, was net vrijgelaten. Nu lacht gevangene 46664 – zijn detentienummer is een brand geworden – me toe vanaf posters die de bezoekers welkom heten, welkom in het land van ‘2010’.

Lees meer…

Bart Luirink’s Herinneringen aan de oprichting van een website magazine ‘on gay and lesbian and affairs in Africa’ werden in 2009 gepubliceerd in een speciale uitgave van het Tijdschrift voor de Humanistiek. Deze editie werd mogelijk dankzij steun van Hivos en samengesteld door Ireen Dubel en Andre Hielkema.

Lees het artikel (PDF)

Toch maar naar Afrika! Afrika! gegaan al had ik het kunnen weten. ‘Heel Amsterdam verbaasd’ luidde de krakkemikkige advertentiezin voor dit ‘magische circus avontuur.’ Deze slogan is ongetwijfeld op het organisatiebureau in Bremen bedacht. Daar kwamen ook de kaartjes vandaan.

Lees meer…

49 – Uit Puur Goud, andere verhalen uit Zuid-Afrika

Willems Oltmans! Het was ’m, ik wist het zeker. Op het terras van café Three Sisters in Pretoria Street, Hillbrow. Ik zag hem in een flits. Hij zat te schrijven. Ik hield even in en overwoog op hem af te stappen, maar besloot om door te lopen naar de Skyline. Even later dook hij in de bar op. Toen ik uit het toilet kwam, zag ik hem naast de jukebox staan, met de handen nonchalant in de zakken van zijn rode jack. Zijn ogen tastten de schemerige ruimte af. Nieuwsgierig naar zijn veroveringskunsten keek ik af en toe zijn kant uit. Opeens was hij verdwenen.

Lees meer…

Het was Wereld Aids Dag en op het televisiescherm dat schuin boven mijn hoofd in de behandelkamer van de tandarts hing, las president Zuma een toespraak voor. Ondanks de nogal pijnlijke wortelkanaalbehandeling kon ik volgen wat hij zei. Er was geen woord Frans bij. De crisis was nog lang niet overwonnen.

Lees meer…

Niet alleen voetbalfans maken zich op voor het WK in Zuid-Afrika. Campagnes met nobele doelen schieten als paddestoelen uit de grond. Cynici maken zich zorgen: zal het WK de hoge verwachtingen wel waarmaken? (Gepubliceerd in ZAM, december 2009)

Lees meer…

De Zuid-Afrikaanse oud-ambassadeur Carl Niehaus blijkt mensen te hebben opgelicht en voorgelogen. ‘Elke nieuwe onthulling voelt als een klein mokerslagje’. (gepubliceerd in ZAM, maart 2009)

Lees meer…